Yazan: Tahani Ali
Arakanlı Müslümanların Myanmar’a geri dönüşüne yönelik girişimlerin yıllardır sonuçsuz kalmasının ardından Malezya Başbakanı Anwar Ibrahim, geçen temmuz ayının sonlarında Myanmar’ın Malezya’daki 5 bin Arakanlı Müslüman mülteciyi kabul etmeyi onayladığını açıkladı. Ibrahim ayrıca Bangladeş’ten yaklaşık 300 bin kişinin de geri gönderilebileceğini belirtti. Açıklamada uygulamaya ilişkin herhangi bir takvim veya ayrıntılı mekanizma yer almadı.
Açıklama, Malezya’da mültecilerin varlığına ilişkin iç baskıların arttığı ve ülkenin Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nden (BMMYK) yeni mültecilerin kaydını geçici olarak askıya almasını istediği bir dönemde geldi. Malezya aynı zamanda mültecilerin kaydı için ulusal bir sistem üzerinde çalışıyor.
Ancak birkaç gün sonra Malezya hükümeti, söz konusu 5 bin kişinin hayatlarının tehlikeye gireceğinin anlaşılması hâlinde geri gönderme sürecini ilerletmeyeceğini açıkladı. İnceleme ve doğrulama işlemleri ise sürüyor.
Myanmar’ın daha sonra açıkladığı tutum süreci daha da belirsiz hâle getirdi. Myanmar hükümeti, Bangladeş’in sunduğu 828.824 mülteciden oluşan listedeki 426.545 kişinin bilgilerini doğruladığını, bunlardan 308.797’sini Arakan Eyaleti’nde daha önce yaşamış kişiler olarak değerlendirdiğini ve güvenlik koşulları iyileştiğinde bilgileri doğrulanan kişileri kabul etmeye hazır olduğunu belirtti.
Buna karşılık Myanmar Dışişleri Bakanlığı’ndan bir yetkili Associated Press’e, Malezya’dan yürütülen geri gönderme programının yalnızca kimlikleri doğrulanmış ve Malezya’daki merkezlerde tutulan Myanmar vatandaşlarına odaklandığını söyledi ve hükümetin Arakanlı Müslümanları kabul etmeyi onayladığı yönündeki haberleri reddetti.
İstanbul merkezli Legal Action Worldwide bünyesinde Arakanlı Müslümanlar konusunda uzmanlaşan analist Abdullah Zainul, iç baskıların Malezya’nın bu adımının arka planındaki etkenlerden biri olabileceğini değerlendiriyor. Bununla birlikte Kuala Lumpur’un, Arakanlı Müslümanları yeni ihlallerle karşı karşıya bırakabilecek herhangi bir dönüş konusunda “temkinli davranacağını” düşünüyor.
Zainul ayrıca Myanmar’daki merkezi makamların Arakan Eyaleti’nin geniş kesimleri üzerinde “fiilî kontrole sahip olmadığını” belirtiyor. Bu durum temel bir soruyu gündeme getiriyor: Geri dönenlerin güvenliğini kim garanti edecek?
Uzun bir geri dönüş girişimleri geçmişi
“Dönüş”ün diplomatik bir hedef hâline gelmesi ilk kez yaşanmıyor.
1990’lı yıllarda Arakanlı Müslüman mültecilerin Bangladeş’ten geri dönüşüne yönelik geniş çaplı bir süreç başladı. BMMYK ise gönüllü geri dönüşe yardımcı olmak amacıyla 1994 yılında çalışmalarına başladı.
1997 yılının ortalarına gelindiğinde yaklaşık 230 bin mülteci Myanmar’a geri dönmüştü.
Ancak geri dönüş, yerinden edilmenin nedenlerini ortadan kaldırmadı. Sonraki yıllarda Arakanlı Müslümanların Myanmar’dan ayrılışı devam etti; bunların arasında yeniden Bangladeş’e dönen binlerce kişi de bulunuyordu.
2017’deki büyük yerinden edilme dalgasının ardından Bangladeş ile Myanmar, mültecilerin geri dönüşüne ilişkin anlaşmalar imzaladı. BMMYK da koşullar elverişli hâle geldiğinde gönüllü, güvenli ve onurlu geri dönüş için bir çerçeve oluşturmak amacıyla 2018’de Bangladeş ile bir mutabakat zaptı imzaladı.
BMMYK ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ayrıca vatandaşlığa giden bir yol ve hareket özgürlüğü de dahil olmak üzere geri dönüş koşullarını hazırlamak amacıyla Myanmar ile çalışma konusunda anlaştı.
Ancak BMMYK, Arakan Eyaleti’ndeki koşulların sürdürülebilir geri dönüş için elverişli olmadığını vurguladı.
2023 yılında yaklaşık 1.100 mülteciyi kapsaması planlanan pilot proje çerçevesindeki bir başka girişim de birçok Arakanlı Müslümanın güvenlik, haklar ve vatandaşlığa ilişkin güvenceler olmadan geri dönmeyi reddetmesinin ardından sonuçsuz kaldı.
Dönüş yalnızca sınırı geçmek değildir
BMMYK, geri dönüşün gönüllü, güvenli ve onurlu olması gerektiğini; mültecinin ülkesindeki ve geri döneceği bölgedeki koşullara ilişkin güvenilir bilgilere dayanarak kararını özgürce vermesi gerektiğini vurguluyor.
BMMYK ayrıca sürdürülebilir geri dönüşün, geri dönenlerin güvenlik ve onur içinde yaşayabilecekleri bir ortam gerektirdiğini belirtiyor.
BMMYK’nın Myanmar’daki saha görevlisi Varun Kar Thway, “bildiği kadarıyla BMMYK’nın Malezya’dan geri dönüş sürecine ilişkin somut hazırlıklar hakkında net bir bilgi almadığını” söylüyor.
Thway, güvenlik, hukuki statü, vatandaşlık ve ayrımcılık ile zulümden korunmanın herhangi bir geri dönüş sürecinde öncelikli konular olması gerektiğini vurguluyor.
İnsan hakları kuruluşu Fortify Rights’ın kurucusu ve CEO’su Matthew Smith ise tartışmanın hukuki boyutuna dikkat çekerek Malezya’nın, kişilerin zulümle karşılaşabilecekleri yerlere geri gönderilmesini yasaklayan “geri göndermeme ilkesiyle bağlı olduğunu” belirtiyor.
Smith’e göre güvenilir herhangi bir geri dönüş sürecinde Arakanlı Müslümanların kendileri kararın merkezinde yer almalı; alıkonma, sınır dışı edilme veya herhangi bir zorlama biçimiyle karşı karşıya bulunmaları hâlinde verdikleri rıza gönüllü kabul edilmemeli.
Smith ayrıca geri dönüşün Arakanlı Müslümanların “kendi bölgelerindeki hayatlarını yeniden kurmalarına” imkân vermesi gerektiğini vurguluyor. Buna evlerin, arazilerin ve mülklerin geri alınması veya bunlar için tazminat sağlanmasının yanı sıra gerçek koruma güvenceleri ve geçmiş ihlallere ilişkin hesap verebilirlik de dahil.
Bu yaklaşım, Malezya’da yaşayan ve kimliğinin açıklanmamasını isteyen Arakanlı Müslüman bir öğrenci ve genç aktivistin görüşleriyle de örtüşüyor. Aktiviste göre herhangi bir geri dönüş “vatandaşlık, eşitlik, hareket özgürlüğü, eğitim ve sağlık hizmetlerini” ve ayrıca “bağımsız uluslararası izlemeyi” güvence altına almalı.
Arakanlı Müslümanlar nereye dönecek?
Bu, belki de en karmaşık sorun. Myanmar’daki Arakanlı Müslümanların çoğunun yaşadığı Arakan Eyaleti’nde, Myanmar ordusu ile Budist Arakan Ordusu (AA) arasındaki çatışmalar devam ediyor.
BM tahminlerine göre eyalette yaklaşık 630 bin Arakanlı Müslüman bulunuyor ve çatışma bölgelerinde güvenlik riskleri, kısıtlamalar ve ihlallerle karşı karşıya kalıyorlar.
BM, Myanmar’daki insani durumun ve yerinden edilmenin kötüleşmeye devam ettiğini belirtirken, BMMYK verileri Bangladeş’te çoğunluğu Arakanlı Müslümanlardan oluşan yaklaşık 1,2 milyon Myanmarlı mültecinin bulunduğunu gösteriyor.
Almanya’da yaşayan Arakanlı Müslüman aktivist ve Free Rohingya Coalition’ın kurucu ortaklarından Nay San Lwin, mültecilerin nereye geri gönderilebileceğinin hâlâ belirsiz olduğunu ve “çatışmalar devam ederken ve güvenliklerini garanti edebilecek tek bir merci bulunmazken geri dönüşün pratikte imkânsız göründüğünü” söylüyor.
Lwin’e göre gerçek bir geri dönüş, Arakanlı Müslümanların kendi bölgelerine dönmelerine imkân tanınmasını, kendilerine tam vatandaşlık verilmesini, kimliklerinin tanınmasını ve ihlallerin tekrarlanmasını önleyecek güvencelerin sağlanmasını gerektiriyor.
Bu nedenle yeni bir anlaşmanın başarısı, yalnızca sınırı geçenlerin sayısıyla değil, yeniden kaçmak zorunda kalmadan Myanmar’da kalabilme kapasiteleriyle ölçülmeli.
On yıllardır süren geri dönüş girişimlerinin ardından temel sorun değişmiş görünmüyor: Anlaşmalar geri dönüş için bir mekanizma belirleyebilir, ancak tek başlarına güvenlik, vatandaşlık veya haklar yaratamaz.
Çünkü geri dönüş sınırda değil, önceki girişimlerde dönüşü imkânsız hâle getiren koşullar değiştiğinde başlar.
